De oecumenisch patriarch van Constantinopel, Bartolomeus I, en paus Franciscus lopen samen een kroeg in om samen een koud pilsje te vatten. Aangezien het de vastentijd is, vraagt de paus aan zijn collega of het eigenlijk wel okee is om een biertje te drinken. De patriarch knikt en zegt dat het aan ieders geweten is om te bepalen wat je moet laten tijdens de vastentijd, en wat niet. De paus denkt even na en vraagt dan advies: ‘Bart, wat moet ik nu laten tijdens de veertigdagentijd?’ De patriarch aarzelt geen seconde en zegt: ‘Het Filioque, Frank…’

Het gaat hier om een inmiddels bekend theologisch grapje, vooral komisch voor de insiders. De grap is al jaren op bijna alle social media te vinden, vooral tijdens de veertigdagentijd. Het stripje circuleert al minstens sinds 2014. Het gele bloemstuk op de voorgrond verraadt dat het gaat om de ontmoeting tussen de twee kerkleiders in december 2014 te Istanbul. De Illuminati-actige persoon tussen hen, compleet met zwarte kap, is ongetwijfeld de broodnodige tolk.

De grap, en ik ga ‘m toch even uitleggen, slaat op een pijnlijke theologische discussie, die in de 11e eeuw uitmondde in de scheiding tussen oost en west. Uit die grote schisma ontstonden de rooms-katholieke kerk in het Westen en de diverse Ooster-Orthodoxe kerken van het Oosten, een scheiding die tot op de dag van vandaag doorgaat. Hoewel op de achtergronden politieke discussies speelden over de macht van pausen en patriarchen werd het ‘filioque’ tot poster child van het conflict.

Kort komt het op ‘t volgende neer. In 381 formuleerde het Concilie van Nicea een belangrijke geloofsbelijdenis, die we in de r.k.-kerk (licht gewijzigd) nog steeds kennen als het Credo van Nicea-Constantinopel. In dat Credo van Nicea stond geschreven dat de H. Geest voortkomt uit de vader alleen, in het Latijn ‘qui ex Patre procedit’. In 1014 voegde paus Benedictus VIII aan de tekst van het Credo toe dat de Geest ook uit de Zoon voort is gekomen, ‘qui ex Patre Filioque procedit’. Dat ‘ook door de zoon’ is de term voor deze hele discussie geworden.

Leuke meme, diep geschil. En ja, als de r.k.-kerk het ‘filioque’ op zou geven, zou dat een hereniging wel gemakkelijker maken. Maar anderzijds zijn beide kerkfamilies in 1000 jaar zo ver uit elkaar gegroeid dat een hereniging inmiddels om een heleboel andere redenen er waarschijnlijk niet snel meer van gaat komen.